ڇا اسان جو چنڊ ڪڏهن زمين سان ٽڪرائجي سگهي ٿو.!؟

ڇا اسان جو چنڊ ڪڏهن زمين سان ٽڪرائجي سگهي ٿو.!؟

”امتياز علي“

حقيقتن جڏهن کان زمين ٺهي آهي، چنڊ زمين جي طرف ئي ڦري رهيو آهي پر هي زمين سان ڪڏهن ٽڪرايو ان ڪارڻ ناهي، ڇو تہ هي زمين جي سطح جي متوازن هڪ مخصوص رفتار سان گڏ حرڪت ڪري رهيو آهي. زمين جي ڪشش ثقل چنڊ کي پنهنجي طرف ڇڪيندي آهي پر چنڊ پنهنجي هڪجهڙائي متوازي حرڪت (Parallel or Sideways Motion) جي وجھ سان زمين جي ڪشش ثقل جي مزاحمت ڪندو آهي. بس اتي ٻن شين جي جنگ هلي رهي آهي. زمين جي ڪشش ثقل ۽ چنڊ جي زمين جي ويجھو هڪجهڙائي متوازي حرڪت. انهن ٻنهين ۾ ڪنهن هڪ ۾ بہ واڌارو يا گهٽتائي ٿي تہ يا چنڊ زمين سان ٽڪرائجي ويندو يا زمين جي گريويٽيشنل ڪششي فيلڊ مان نيڪال ٿي ويندو ۽ خلا ۾ اڪيلائي ۾ پيو گهمندو. مثال جي طور تي جيڪڏهن اسان فرض ڪيون تہ ڪنهن طرح زمين جي ڪشش ثقل وڌي وڃي جڏهن تہ چنڊ جي مداري گردشي رفتار (Orbital Velocity) ايتري ئي رهي تہ چنڊ زمين تي ڪري پوندو. ان جي ابتڙ جيڪڏهن زمين جي ڪشش ثقل جي سختي گهٽ ٿي وڃي جڏهن تہ چنڊ جي گردشي رفتار مستقل رهي تہ زمين چنڊ کي ان جي مدار ۾ برقرار رکڻ ۾ ناڪام ٿي ويندي ۽ چنڊ زمين جي ڪشش جي دائري ۾ نہ رهندو. اهڙي طرح جيڪڏهن اسان فرض ڪيون تہ ڪهڙي طرح چنڊ جي گردشي رفتار وڌي وڃي جڏهن تہ زمين جي ڪشش ثقل جي سختي مستقل رهي، تہ ان صورت ۾ بہ چنڊ زمين کي الوداع ڪري ڇڏيندو. ان جي ابتڙ جيڪڏهن چنڊ جي گردشي رفتار گهٽ ٿي وڃي تہ چنڊ زمين سان ٽڪرائجي ويندو ۽ اهو زمين تي سڀهي زندگين جو آخري ڏينهن هوندو....!!!!

اچو هاڻ ڳالھ ڪيون ٿا گردشي رفتار جي. هڪ ميوو جڏهن وڻ جي ٽاري مان ٽُٽِي ڪري زمين تي ڪرندو آهي تہ ان جي حرڪت ۾ ۽ چنڊ جي حرڪت ۾ هڪ هڪجهڙائي ۽ هڪ فرق آهي. هڪجهڙائي هي آهي تہ ٻئي زمين جي طرف ڪِري رهيا آهن ۽ فرق هي آهي تہ چنڊ زمين جي سطح  جي متوازي حرڪت بہ ڪري رهيو آهي جڏهن تہ ان ميوي جي زمين جي سطح جي متوازي حرڪت ٻُڙي آهي. اهيا ئي وجھ آهي تہ ميوو زمين سان ٽڪرائجندو آهي جڏهن تہ چنڊ زمين سان ٽڪرائجندو نہ آهي. اوهان جي علم ۾ هوندو تہ جڏهن اوهان هڪ پستول سان فائر ڪندا آهيو تہ گولي هڪ مخصوص فاصلا طئي ڪري زمين تي ڪِري پوندي آهي. گولي جي رفتار جيتري وڌيڪ هوندي اها ايترو ئي وڌيڪ پنڌ ڪندي. فزڪس اسان کي ٻُڌائيندي آهي تہ هڪ اهڙي رفتار آهي جنهن سان گڏ جيڪڏهن اوهان هڪ پستول ۾ موجود گولي جو فائر ڪندئو تہ اهو زمين سان ٽڪرائجندي ئي نہ، ۽ تقريبن 90 منٽ ۾ زمين جو پورو چڪر لڳائي اوهان جي پويان لڳندي. هي رفتار 8 ڪلو ميٽر في سيڪنڊ آهي ۽ ان کي اسان گولي جي گردشي رفتا چونداسين. ياد رکو تہ هتي اسان وضاحت جي خاطر رستي ۾ موجود رڪاوٽن ۽ ايئر فرڪشن کي نظرانداز ڪري رهيا آهيو. جيڪڏهن انهن کي نظرانداز نہ ڪيو وڃي تہ يا تہ گولي ڪنهن شيءِ سان ٽڪرائجي ويندي يا ايئر فرڪشن (Air Friction) جي وجھ سان گهڻي گرم ٿي ڪري پگهرجي ويندي. گردشي رفتار جي مساوات ڪجھ هيئن آهي: sqrt(GM/r)=v. هڪ جسم جي گردشي رفتار ان ڳالھ تي آڌار ڪندي آهي تہ ان جسم جو زمين جي مرڪز کان پنڌ ڪيترو آهي. پنڌ جيترو وڌيڪ ٿيندو، گردشي رفتار ايتري ئي گهٽ هوندي. چنڊ زمين کان 3,84,400 ڪلوميٽر جي فاصلي تي آهي تہ ان جي گردشي رفتار 1 ڪلوميٽر في سيڪنڊ آهي.

هاڻ آخر ۾ اهو ڏسنداسين تہ جيڪڏهن چنڊ زمين سان ٽڪرائجڻ لڳي تہ ڇا ٿيندو. چنڊ تي ٻن قسمن جون فورسز اثرانداز ٿي رهيون آهن. هڪ  قوت، فورس چنڊ جي مرڪز جي ڪشش ثقل آهي جڏهن تہ ان کي اندر جي طرف ڇڪي رهي آهي ۽ ان سان جڙيل آهي. ۽ هڪ زمين جي ڪشش ثقل آهي جيڪا چنڊ کي ان جي قطر جي آر پار ڇڪيندي آهي. چنڊ هڪ گول جسم آهي، بس چنڊ جو جيڪو حصو زمين جي گهڻو ويجهو آهي ان تي وڌيڪ فورس لڳندي آهي ۽ جيڪو حصو زمين کان پري آهي ان تي نسبتن گهٽ فورس لڳندي آهي. ان فورس کي ٽائيڊل فورس (Tidal Force) چوندا آهن. ٽائڊل فورس هڪ جسم ۾ دباءُ پيدا ڪندي آهي. اهڙي طرح جيڪڏهن اوهان هڪ ربڙ بينڊ (Rubber Band) کي ڇڪي تہ ان ۾ دٻاءُ  پيدا ٿيندو آهي ۽ ان جي ڊگهائي ۾ اضافو ٿي ويندو آهي. اهو ربڙ بينڊ جنهن شيءِ سان ٺهيو آهي هي شيءِ ان مضبوطي دٻاءُ جي مزاحمت ڪندي. هڪ وقت ايندو جڏهن دباءُ وڌي تہ رٻڙ بينڊ ٽُٽِي ويندو. اهڙي طرح زمين جي ٽائيڊل فورسز چنڊ جي پکيڙ (Stretch) ڪندي آهي. جيئن جيئن چنڊ زمين جي ويجهو ايندو، زمين جي ٽائيڊل فورسز جي سختي وڌندي ويندي. جڏهن چنڊ زمين کان 18,500 ڪلوميٽر جي فاصلي تي هوندو تہ ان ٽائيڊل فورسز جي سختي چنڊ جي مرڪز جي ڪشش ثقل کان وڌي ويندي ۽ چنڊ جا ٽُڪڙا ٽُڪڙا ٿي ويندا هي هڪ ليمٽ آهي جنهن ”روش ليمٽ“ (Roche Limit) چوندا آهن. جيڪڏهن چنڊ ان ليمٽ کان پار ڪندو تہ زمين جي ڪشش ثقل ان کي تباھ ڪري ڇڏيندي. چنڊ جا ٽُڪڙا زمين جي ويجھو هڪ اڱونٺي جي شڪل ماڻي ويندا، جهڙي طرح سيٽرن جا رِنگ آهن. هي ٽُڪڙا آهستي آهستي زمين تي ڪرندا رهندا ۽ سڀ ڪجھ تباھ ڪري ڇڏيندا. پريشان ٿيڻ جي ضرورت ناهي ڇو تہ چنڊ حقيقتن زمين کان پري وڃي رهيو آهي، ان جي پري وڃڻ جي وجهن تي وري ڪڏهن ڳالھ ڪبي....!!!!

ڊي اين اي ڳُجهائِي ۽ رياضي جي ٿيوري

ڊي اين اي ڳُجهائِي ۽ رياضي جي ٿيوري

”دريا خان“

 

بائيولوجي جو سڀ کان پراجيڪٽ هيومن جينوم منصوبو ٻہ هزار ٽي ۾ تيرهن سال جي عرصي کانپوءِ پورو ٿيو جنھن سان اسانکي پنهنجي زندگي جي بليوپرنٽ جو پتو پيو، اسانجو ڊي اين اي ٽي ارب لفظن تي مشتمل آهي، اسانجي جسم ۾ ٽي سو ٻاهتر کرب خليا آهن ۽ هي ٽي ارب لفظ انھن مان هر خلي ۾ آهن 

جنهن طرح اسان پنهنجي ڊي اين اي مان پروگرام ٿيا آهيو، ان طرح جي زندگي جو پروگرام بہ ان طرز تي آهي، ڀلي اهوئي جراثيم هجن يا ٻوٽا، ڊي اين اي جي لمبائي جي حساب سان انسانن جو ڊي اين اي سڀ کان ڳجهو آهي، ڪيترائي جاندار اهڙا آهن جن جو ڊي اين اي اسان کان گهڻو وڌيڪ ڊگهو آهي، ڪنول جي ٻوٽي ۽ سالامينڊر جو ڊي اين اي اسان کان ڏهوڻ ڊگهو آهي، سڀ کان وڏو ڊي اين اي جاپان جي ٻيٽ  تي هڪ جبل تي گل ڏيندڙ گل جو آهي جيڪو اسان کان پنجاھ سيڪڙو ڊگهو آهي 

 جيڪڏهن ڊي اين اي کي سڌو رکيو وڃي تہ هڪ انساني خلي ۾ انجي لمبائي ٻہ ميٽر آهي، جيڪڏهن جاپاني ٻوٽي کي ڏسون تہ ھي سو ميٽر ڊگھو آهي، هي هڪ خلي ۾ پورو ڪئين ايندو آهي؟ انجو طريقو سپر ڪوائلنگ آهي جنھن جي لاءِ پهرين تصوير ڏسو. ڊي اين اي جي اصل ڳُجهائِي هي ناهي، پر انجي ڪهاڻي کي بہ روڪي ڪري رياضي جي طرف ڏا هلون ٿا

 

رياضي ۾ ٽوپولوجي هڪ اهڙو شعبو آهي ۽ ان ۾ هڪ ٿيوري، ڳنڍ جي ٿيوري آهي بُوٽ جي رسي ٻڌڻ يا رسي کي جوڙڻ عام زندگي جي ڳنڍ آهن پر رياضي ۾ ڳنڍ جو ٻڌجڻ ۽ کولڻ هڪ پوري سائنس آهي، جنھن ۾ پنهنجون ٿيوريز، مسئلا، نوٽيشن ۽ ڪوڊ آهن، ڳنڍڻ جو ڪراس نمبر ۽ ڳنڍڻ جي ڪلاسفيڪيشن ڪڍڻ انجو حصو آهي، ڳنڍڻ جي ڳُجهائِي جو اندازو ان مان لڳائي وٺو جو ڳنڍڻ جي قسمون جن جو ڪراس نمبر سورهن کان گهٽ هجي، خالي انجو انگ چوڏھ لک جي ويجھو آهي ان وقت ڪلاسيفيڪيشن ٽيبل ڏسون تہ ڇھ ارب ڳنڍون ملنديون 

هاڻي واپس ڊي اين اي تي، ڊي اين اي ورڇ زندگي جي ڳجھي طريقي مان آهي ۽ انجي ڳُجهائي ڳنڍ ۾ آهي، ڊي اين اي کي پنهنجو سپر ڪوائيل سان کيڏڻو آهي، ٽٽڻو آهي، ڊي اين اي جي ٻئي ٽڪڙي سان جڙيل آهي ۽ پوءِ انکي بند ٿيڻو آهي انساني ڊي اين اي ۾ انجي رفتار پنجاھ نيو ڪلوٽائيڊ في سيڪنڊ آهي ۽ هڪ وقت تي هي ورڇ ڪيترين جڳهن تي گڏ ٿيڻ شروع ٿيندي آهي، هڪ خلي ۾ ڊي اين اي جواب جو رد پورو ٿيڻ ۾ لڳ ڀڳ هڪ ڪلاڪ لڳندو آهي 

انهن ڪولي بيڪٽيريان ۾ ان ورڇ جي رفتار انساني خلي کان ويھ سيڪڙو وڌيڪ آهي ۽ انجو ڊي اين اي بہ انساني خلي کان وڏو آهي ۽ ورڇ جو طريقو بہ گهڻو ڳجهو آهي ان ۾ ڊي اين اي کي ڪٽڻ وارو ٻنهي طرفن ۾ حرڪت ڪندا آهن 

 ان سڄي عمل ۾ جيڪا شيء باقي سڀني کان وڌيڪ وڏو سوال آهي اهو هي تہ ان سڄي عمل ۾ ان ڪوائل کي کلڻ يا بند اهڙي ڪنهن طريقي سان آهي جو نہ ئي هي مونجهاري ۽ نہ ئي ان ۾ ڳنڍجن پيا، جيڪي ڳنڍون اسان اڃان کولڻ نٿا ڄاڻون، انجي لاءِ جو اينزائم Enzyme  آهن، اهوئي ٽوپيوسوميراسس آهي، انکان سواءِ هي عمل ناممڪن هو، انسانن ۾ هي انزائم گهٽ ۾ گهٽ ٻن طرح جا آهن پر اي ڪولي ۾ ان جي هڪ قسم ٻئي بہ آهي 

خليات ۾ ان عمل کي سمجهڻ جي لاءِ بائيو لوجسٽس وچ جيڪو اوزار آهي اهو رياضي جي ڳنڍ جي ٿيوري آهي ۽ ان عمل ۾ دخل وجهي ڪري ڪينسر جي خلين جو انت ۽ جراثيم کان هئڻ واري انفيڪشن کي روڪڻ واريون دوائون بڻيون آهن 

ڳنڍڻ جي ان ٿيوري جي خبر نہ صرف بائيولوجي ۾ نہ بلڪ ڪيترين ئي ٻين جڳهن تي آهي اسٽرنگ ٿيوري ان کان سواءِ ڪا معني ناهي رکندي ۽ ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري ۾ بہ انجو ڪيترين ئي جڳهن تي استعمال آهي

عارضي جسم

عارضي جسم

”ترجمو:  امتياز علي“

 

ٻُڌو..!! توهان هي پنهنجو جسم ڪنهن کان ورتو آهي!؟ جي جي، اهيو ئي جسم جنهن جي اندر اوهان هينئر آهيو!؟ ۽ ها اهيو نہ چئجو تہ هي هميشہ کان اوهان وٽ ئي هو. ڇو تہ شايد پوءِ اوهان کي اوهان جي جسم جي خبر نہ هئي. ان ۾ جيڪي ماليڪيول يا ايٽم آهن، هي ايندا ويندا رهندا آهن. اوهان کائيندا پيئندا آهيو، ساھ کڻندا آهيو، شيون جذب ڪندا آهيو. ڪجھ دير هي استعمال ٿيندا آهن پوءِ هي جوڙي ويندو آهي، ساھ سان گڏ وات مان نڪري ويندو آهي. اڄ کان هڪ مهينو پوءِ اوهان جي جسم جو وڏو حصو اهو نہ هوندو جيڪو اڄ آهي. ڪنهن پاڻيءَ جي لهر جيان اوهان هڪ عارضي ترتيب آهيو.

هر سيڪنڊ ۾ توهان جي جسم ۾ رت جا ويھ لک نوان خليا ٺهي رهيا آهن. روز هزارين ميل وڏو نئون ڊي اين اي ٺهي رهيو آهي، جسم جا اربين خليا مري رهيا آهن ۽ ان جي جڳھ تي ٻيا خليا جاءِ والاري رهيا آهن. رت چار مهينن ۾ تبديل ٿي چڪو هوندو آهي. چمڙي چار هفتن ۾ مڪمل طور سان بدلجي ويندي آهي. معدي جي لائننگ پنج ڏينهن ۾ بدلجي ويندي آهي. جگر ڪڏهن بہ پنهنجي سالگرھ ناهي ملهائيندو. هڏيون بہ ڪنڪريٽ جهڙي بناوت ناهي. هي بہ بلدبيون رهنديون آهن. جيڪڏهن هڪ هڪ عضوي کي الڳ الڳ ڏٺو وڃي تہ توهان تمام ننڍي عمر جا آهيو.

جيڪي خليا جلدي تبديل ٿيندا آهن، انهن جو مسئلو وڌيڪ الڳ هئڻ جي وجھ سان تقسيم جي غلطي هجڻ جو وڌيڪ امڪان آهي. جيڪي دير تائين هوندا آهن، انهن جي لاءِ ماحولياتي اثرن جي وجھ سان پهچڻ واري نقصان کي گڏ ڪرڻ آهي. خلين کي نقصان پهچائڻ ۾ جتي ريڊي ايشن يا ٽوڪسن آهن، اتي هڪ وڏي شيءِ آڪسيجن آهي. جسم ۾ هئڻ وارا ڪيميائي عمل ۾ آڪسيجن آزاد ريڊيڪل پيدا ڪندي آهي جيڪي غير مستقل ماليڪيول آهن ۽ اهڙي ڪيميائي ري ايڪشن ڪري سگهو ٿا جيڪو ڊي اين اي ۾ مداخلت ڪري سگهن ٿا ۽ خلين کي نقصان پهچائي سگهن ٿا. ڊاڪٽر بروگلي جي موجب، ”جيڪڏهن اوهان آڪسيجن کان بچي سگهو ٿا تہ اوهان دير تائين جوان رهي سگهو ٿا“. آڪسيجن اسان کي زندھ رکندي آهي، آڪسيجن اسان کي پوڙهو ڪري ڇڏيندي آهي.  

اسان جي جسم جا مادا گهڻو ڪري هوا سان ايندا آهن. هي زمين جي سائيڪلن جو نتيجو آهي. 1945ع کانپوءِ اڳئين ويھ سالن تائين فضا ۾ ڪيل ايٽمي تجربن دنيا جي فضا کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان فضا اسان کي بدلائي ڇڏيو. تابڪار عنصر جسمن جا حصا ٿي ويا. هي ٽُٽندا ويندا آهن پر عنصر جسم ۾ رهجي ويندا آهن. انهن کي وقت ۾ ٽريڪ ڳولھا ڪري عنصرن جي جسم ۾ رهڻ جو صحيح وقت بہ ڪڍي سگهجي ٿو. ڪاسمڪ شعائون فضا جي ٻاهرين تھ ۾ ڪاربن 14 ٺاهينديون آهن. هي هر وقت تازو ٿيندي جسم جو حصو ٿيندا ويندا آهن. پراڻي باقيات کان ڪنهن جي مرڻ جو وقت ان بنياد تي ڪڍيو ويندو آهي تہ مئل پنهنجي جسم کي روز تبديل نٿا ڪري سگهن.

اسان جو هر وقت نئون هوندو جنم جهان تازو رکندو آهي. اتي هي اسان جي قسمت لکندو آهي. ري پليس هئڻ وارو هي عمل تمام ئي گهٽ غلطيون ڪندو آهي. ايتريون گهٽ جو اسان جو ٺاهيل بهترين کان بهترين صنعتي پراسس بہ ان کان وڌيڪ غلطيون ڪندو آهي پر هي عمل پاڻ بہ مڪمل طور تي پرفيڪٽ ناهي. سست هئڻ، وارن ۾ لهندڙ چاندي، ڪينسر، سڀ ان وري جوان هئڻ واري عمل جا نتيجا آهن. سال گذرندا آهن، خليا فھرست گڏ ڪندا آهن. جسم جا عضوا ساٿ ڇڏي ويندا آهن. پوءِ اهو وقت اچي ويندو آهي جڏهن قصو ختم. اهوئي واري اڳئين نسل ۾ هلي ويندي آهي.

ان گھڻي پرفيڪٽ عمل هئڻ واري ڪڏهن ڪڏهن واري غلطي .…… ڇا هي ان عمل جي خامي آهي؟ نہ. هي اصول تہ زندگي جي رنگيلي بنياد آهي. ان کانسواءِ سڀ ڪجھ بي رنگ ٿيندو ۽ سڀ ڪجھ هڪجهڙو. هڪ خليي کان ٻئي ۾ ڪاپي جي دوران هئڻ واريون غلطيون هي تہ ارتقا جي عمل جي بنياد آهن. جيڪڏهن اهيو نہ ٿئي ها تہ سڀ ڪجھ بس پهرئين خليي وانگر رهجي وڃي ها. ان کان سواءِ ڪجھ بہ ڪڏهن بہ نٿو ٿي سگهي. اربن سالن کان جاري ان ڪمال جي راند اڄ جي دنيا ٺاهي آهي. اڄ جي زندگي جو هر رنگ روپ انهي جو نتيجو آهي. ۽ جڏهن اسان چوندا آهيون تہ انسان غلطي جو پتلو آهي تہ هي رڳو محاورو ناهي. اسان اربن سالن کان زندگي جي پنهنجو پاڻ کي تازو رکڻ جي عمل جي دوران هئڻ وارين غلطين جا نتيجا آهيون.

مٽي کان وٺي مٽي هئڻ جي وچ جي وقت جي هڪ خوبصورت چال، بدلجندڙ مادي جي عارضي ترتيب. هي اوهان جو جسم آهي. ان ترتيب تي گذريل تجربا ۽ ان جون يادون، ان مان اڀرندڙ سوچن جو تسلسل .... هي اوهان آهيو.

اوڪ رِج جا ڊاڪٽر ايبرسولڊ ريڊيو آئسوٽوپس جي ذريعي هي تجريو پهريون ڀيرو ڪيو هو. ان مان نتيجو نڪرندو آهي تہ هن وقت 98 سيڪڙو ايٽم اڳئين سال تائين اوهان جي جسم جو حصو نہ هوندا....!!!

دعوت ۾ آيل بليڪ هول

دعوت ۾ آيل بليڪ هول

”دريا خان“

 

فلڪيات ۾ ڪيتريون ئي شيون اهڙيون آهن جيڪي انسان کي پريشاني ۾ وجهي ڇڏينديون آهن پر ڪيترا ماڻهون بليڪ هول بابت ٻڌي ڪري گهڻا حيران ٿيندا آهن، بليڪ هول هر ڪهڪشان جي مرڪز ۾ پاتا ويندا آهن پر انھن بليڪ هولز جو هن ڪائنات ۾ موجود هئڻ جي وجھ سان ڇا اثر ٿيندا آهن؟ آخر بليڪ هول پراسرار سان لاڳاپيل ڇو آهن؟ بليڪ هول جي ويجھو ڪهڪشان ۾ موجود سڀئي تارا ڦيرو کائي رهيا آهن، اسانجي پنھنجي ڪهڪشان جنھن جو نالو ملڪي وي آهي، انجي مرڪز ۾ اسانجي سج کان تقريبن 10 لک سيڪڙو وڏو بليڪ هول موجود آهي، جنھن کي فلڪياتي اصطلاح ۾”سپر ميسيو بليڪ هول“ چيو ويندو آهي، انجي ويجهو تقريبن 23 ڪروڙ تارا ڦيرو کائي رهيا آهن، جن مان هڪ اسانجو سج بہ آهي، پر بليڪ هول وٽ ايتري طاقت ڪٿان کان اچي ويندي آهي؟ ڇا اهو بہ ڪنهن ٻئي شيءَ کان توانائي حاصل ڪندو آهي؟ حقيقتن بليڪ هولز ڪائنات جي ڳجهين شين مان هڪ آهن جن جي ڳولھا ڪرڻ گهڻو مشڪل آهي، اڄ اسان ان بابت ڪجھ ڄاڻيندي پوري معلومات نٿا رکون، بليڪ هول جي مثال ڪجھ ان طرح سان آهي تہ جيڪڏهن اوهان هن نظام شمسي جي سج کي هڪ ٽينس بال ۾ قيد ڪريو تہ ھي سج بليڪ هول بڻجي ويندو، آئنسٽائين جي نظري اضافيت موجب ڪنهن بہ شيءَ جي ڪشش ثقل ان ۾ موجود مادي ۽ انجي ڪثافت تي لاڳاپيل هوندي آهي، ڪنھن بہ شيءَ جي ڪثافت ان ۾ موجود مادي جي مقدار جي جسامت تي الڳ ڪري ڪڍي سگهجي ٿي، ان مثال ۾ سج جنهن جو قطر تقريبن 6 ڪروڙ ڪلوميٽر آهي، کي ٽينس بال جنھن جو قطر تقريبن 10 سينٽي ميٽر هوندو آهي، جي جسامت ۾ قيد ڪرڻ کانپوءِ انجي ڪثافت ۾ وڌارو ٿي ويندو، ان حالت ۾ سج جي ڪشش ان ڀاڳي وڌيڪ ٿي ويندي جو هي روشني کي بہ نڪرڻ نہ ڏيندو ائين هي سج هاڻ روشني جي اڻ موجودگي جي وجھ سان ڪارو نظر ايندو، ۽ انکي بليڪ هول چيو ويندو. ڪنهن بہ تاري جي بليڪ هول بڻجڻ کانپوءِ بہ ان ۾ مادي جي مقدار اها ئي رهندي آهي، ان لاءِ ويجهڙائي جي تارن يا سيارن تي لڳڻ واري ڪشش ثقل بہ اها ئي رهندي، ڇوجو بليڪ هول بڻجڻ کانپوءِ تاري جو جسامت گهڻو گهٽ ٿي ويندو آهي انجي ويجهو هڪ حد تائين ڪشش گهڻي وڌيڪ ٿي ويندي تہ جيڪڏهن ڪا بہ شيءَ ان حد کي پار ڪري وڃي تہ پوءِ انجو واپس اچڻ ناممڪن ٿي ويندو، بليڪ هول جي ويجھو ان حد کي فلڪياتي اصطلاح ۾” ايونٽ هوريزن Event horizon" جو نالو ڏنو ويندو آهي. اڄ تائين سائنسدان اندازن دعوي ڪندا آهن تہ جيڪڏهن ڪو تارو ڪنهن بليڪ هول جي ايونٽ هوريزن جي اندر يا ويجهو اچي وڃي تہ اهو بليڪ هول پهريان ان تاري کي ٻاهرين سطح جا ٽڪڙا تڪڙا ڪري ڇڏيندو، ۽ پوءِ ڏسندي ئي ڏسندي پورو تارو ڳهي ويندو پر مئي 2018ع ۾ سائنسدانن پهريون ڀيرو ان منظر جو خاص دوربينن جي مدد سان نظارو ڪيو، هي نظارو 15 ڪروڙ نوري سال پري ٻن ٽڪرائجڻ واري ڪهڪشائن جي جوڙي ۾ ڪيو ويو جنھن جو نالو”ارپ 299 (ARP 299)" آهي، جڏهن هڪ تارو جيڪو اسانجي سج جي تقريبن 2 ڪروڙ سيڪڙو وڏو آهي، هڪ بليڪ هول جي ويجھو ايندي ئي وکرجي ويو. ان تاري جو گھڻو حصو بليڪ هول ڳهي ورتو پر ڪجھ ذرا ويجھو وکري ويا. ايونٽ هوريزن وٽ ڪشش جي وجھ سان گهڻو دٻاو ۽ رڳڙ پيدا ٿيندي آهي، جنھن سان مادو طاقتور ايڪس ريز ۽ قابل مشاهدو روشني نيڪال ڪندو آهي، جيڪا هاڻ سائنسدانن ڏٺي آهي، انکان سواءِ ان تاري جي مادي جا ڪجھ حصا بليڪ هول جي قطبين جي طرف کان بہ نڪتا جن جي رفتار روشني جي رفتار جي ويجھو هئي، فلڪياتي اصطلاح ۾ بليڪ هول جي قطبين جي طرف کان نيڪال ٿيندڙ ان تيز رفتار مادي کي” جيٽس Jets“ چيو ويندو آهي،  ان جيٽس جو بہ پهريون ڀيرو مشاهدو ڪيو ويو ۽ ڏٺو ويو تہ ھي جيٽس حقيقتن ڪنهن طرح وجود ۾ ايندا آهن. ياد رهي تہ ھي منظر زمين کان 15 ڪروڙ نوري سال پري ٿيندي ڏٺو ويو جنهن جو مطلب آهي تہ هاڻ انهن ڪهڪشائن جو جوڙو جڏهن پاڻ ۾ ٽڪرايو هو تہ ان وقت زمين تي زندگي جي شروعاتي ڏاڪن مان گذري رهي هئي، ۽ انسان جي پيداوار بہ نہ ٿي هئي، انکان ظاهر ٿي ٿو تہ طبعيات ۽ رياضي جي مدد سان جيڪا پيشنگوئي سائنسدان سالن کان ڪندا آيا آهن اها حقيقي آهي، ۽ هاڻوڪي دور ۾ سائنس صحيح ۽ حقيقي رستي تي هلندڙ آهي

ڇا انسان جو ارتقا اڃان بہ جاري آهي

ڇا انسان جو ارتقا اڃان بہ جاري آهي

”دريا خان“

 

جيڪدهن ارتقا لکن ڪروڙين سال کان جاري آهي تہ اڄ هي روڪجي ڇو ويو آهي، ڇا اڳتي انسان ارتقا جي سبب اسان کان مختلف هوندا؟ هي اهوئي سوال آهن جيڪي سوچڻ سمجهڻ وارن ذهنن ۾ پيدا ٿيندا آهن، انھن سوالن جو جواب آهي تہ، جي،، ارتقا اڄ بہ جاري ساري آهي بلڪ انکان وڌيڪ تيزي سان جيترو خيال ڪيو ويندو آهي، 

اڄ انسان ويجھي زماني جي پنھنجي ابن ڏاڏن سان ڪنهن طرح مختلف آهي  هتي اسان ڄاڻينداسين، هڪ انجون اکيون نريون آهن، اڄ کان ڏھ ھزار سال اڳ نريون اکيون نہ هيون، ڇھ هزار کان ڏھ ھزار سال اڳ ڪنهن بہ فرد ۾ جينيٽڪ ميوٽيشن تبديلي، ڦير گهير جي وجھ سان هي نيرو رنگ ظاهر ٿيو ۽ نسل کان نسل ٿيندي اسان تائين پهتو، اڄ دنيا جي آبادي ۾ سترو سيڪڙو ماڻهون نرين اکين وارا آهن 

وقت گذرڻ سان گڏوگڏ اسانجي دماغ جي جسامت گهٽ ٿي رهي آهي، اسانجي ابن ڏاڏن جا دماغ پندرهن سو ڪعب Cube  ملي ميٽر جي مقابلي ۾ اڄ اسانجي دماغ جي جسامت تيرهن سو پنجاھ ڪعب Cube ملي ميٽر، ڏھ سيڪڙو گهٽ آهي 

هوڙ ڏاٺ ڪنهن زماني ۾ اسانجي ابن ڏاڏن کي پڪي خوارڪ، ٽاميون ۽ پاڙون وغيرھ چٻائڻ جي لاءِ ضروري هيون، اڄ خوراڪ جي ننڍي ننڍي ٽڪڙن ۾ ڪٽڻ ۽ پچائي ڪري کائڻ جي وجھ هوڙ جي ضرورت ناهي رهي، ان لاءِ دنيا ۾ 35 سيڪڙو انسان هوڙ کان سواءِ پيدا ٿيندا آهن، انجي وجھ سان انساني ڏاٺ جي سائز بہ ننڍو ٿيندو پيو وڃي، ڪجھ ماڻهن جي هوڙ گهڻو اڳتي وڃي ظاهر ٿيندي آهي ۽ ان ۾ بہ تڪليف جو ڪارڻ بڻبي آهي جنھن کي آپريشن ڪري ڪڍي ڪري اڇلايو ويندو آهي 

 جابلو علائقن ۾ جتي هوا ۾ آڪسيجن جي مقدار گهٽ هوندي آهي، جينيٽڪ ميوٽيشن، تبدلي جي وجھ سان ماڻھن ۾ هيمو گلوبن پروٽينز گھڻي مقدار ۾ بڻبا آهن تہ جيئن موجودا آڪسيجن کان وڌ کان وڌ فائدو وٺي سگهجي،  سمنڊي علائقن ۾ اهو منظر پاڻي هيٺ وڌيڪ وقت گذارڻ وارن ماڻھن ۾ ڏٺو ويو آهي پر اتي تري يا سپلين ڪلائي گهڻائي آڪسيجن فراهم ڪرڻ جو ڪم ڏيندي آهي 

آفريڪا ۾ ڪجھ علائقن ۾، جتي پهريان مليريا مان ماڻھون گهڻو بيمار ٿي ڪري مري ويندا هئا، ماڻهن جي جينز ۾ اهڙي ميوٽيشنز، تبديلي اچي وئي جنھن جي وجھ سان انھن ۾ مليريا جي خلاف قدرتي طور تي مزاحمت پيدا ٿي وئي، اها ئي ڳالھ آفريڪا ۾ ايڊز جي وائرس جي لاءِ بہ صحيح آهي تہ ان خلاف بہ سندن ۾ مزاحمت پيدا ٿي وئي آهي 

انسان قدرتي طور تي وڏو ٿيڻ کانپوءِ کير ۾ موجود ليڪٽوز کي هضم نٿو ڪري سگهي، انکي ليڪٽوز ان ٽوليرينس چئبو آهي ۽ چيني آبادي ۾ هي عام آهي، پر اڄ دنيا جي گھڻي آبادي جينيٽڪ ميوٽيشنز، تبديلي جي وجھ سان انکي هضم ڪرڻ جي ڪاميابي ۾ وڃي رهي آهي 

هي  ڪجھ شاهديون آهن جنھن سان انساني ارتقا کي پرکي سگھجي ٿو 

سيارا هڪٻئي کان مختلف ڇو آهن؟

سيارا هڪٻئي کان مختلف ڇو آهن؟

”دريا خان“

ڏينهن ۾ روشن ۽ رات ۾ خوبصورت پنھنجي جسم سان ظاهر ٿيندا آهن ۽ جيڪڏهن اوهان کي ڪجھ راتون اهڙيون ملي وڃن جڏهن زميني مٿاڇري تي چنڊ نہ هجي تہ تارن سان ڀريل زميني مٿاڇرو نظر ايندو آهي، انڪري اوهان غور ڪيو هوندو تہ زميني مٿاڇري ۾ ڪجھ تارا اهڙا بہ ڏسڻ لاءِ ملندا آهن جيڪي باقي ٻين تارن کان گھڻو چمڪندڙ هوندا آهن، اهوئي ڇا هوندا آهن؟ اهوئي اصل ۾ سيارا آهن جيڪي اسانجي سج جي ويجھو گھمي رهيا آهن، تارا زميني مٿاڇري ۾ ٽمڪندا آهن جڏهن تہ سيارا ائين نظر ايندا آهن جهڙوڪ اهوئي زميني مٿاڇري تي بلب رکيل هجي. اسان سڀ پنهنجي نظام شمسي جي سيارن جون خاصيتون ننڍپڻ کان ئي ٻڌندا آيا آهيون ۽ اهو ڄاڻون ٿا تہ نظام شمسي جي ڪل اٺن سيارن مان پهريان چار سيارا پٿريلا آهن ۽ باقي جا چار سيارا گيسي راڪاس آهن، ائين ڇو آهي؟ اهڙيون ڪهڙيون وجهون آهن جنھن جي وجھ سان هي فرق آيو؟ اچو اهو ڄاڻون ٿا هتي، اڄ اسان ڪنھن بہ سائنسدان کان هي سوال ڪنداسين تہ” بگ بينگ ڇا آهي؟ “ تہ اهو چوندو ڪائنات جي پکيڙ آهي جنھن جي نتيجي ۾ اسانجي هي ڪائنات ٺهي ۽ جيڪڏهن اسان وري پڇا ڪيون تہ”بگ بينگ کانپوءِ ڇا ٿيو؟ “ تي هي جواب هوندو تہ ان کانپوءِ سڀ مادي هائيڊروجن ۽ هيليئم جي وڏن وڏن ڪڪرن جي شڪل ماڻي ورتي هئي، اسانجي هن سوال”نظام شمسي جي اندروني سيارا پٿريلا ۽ ٻاهران سيارا گيسي ڇو آهن؟ “ جو جواب ان جواب ۾ ئي ڪٿي لڪيل آهي پر اهو جواب آهي ڇا؟ هاڻي اسان اهو ڄاڻنداسين. اسان سڀ ڄاڻون ٿا  تہ ڪائنات جي هاڻوڪيون شيون ڀلي اهوئي سيارا يا چنڊ يا شهابا پٿر ئي ڇو نہ هجن، سڀني ۾ هائيڊروجن، هيليئم ۽ ان سان گڏوگڏ ڪاربن جي سڀ کان گھڻي مقدار پاتي ويندي آهي، انھن سڀني شين جن جو ذڪر ڪيو ويو ڪنھن ريت وجود ۾ آيا؟ يقينن انھن گيس جي ڪڪرن جي سڪڙجڻ جي وجھ سان بڻيا هوندا، هتي هڪ سوال جيڪو اسان منجهان گھڻن ماڻهن جي ذهن ۾ ايندو اهو هي تہ سڪڙجڻ ڇو شروع ٿيا؟ تہ انجو سولو ۽ عام ساڌو جواب” ڪشش ثقل“ آهي، انھن ڪڪرن ۾ موجود هائيڊروجن، هيليئم ۽ انکان سواءِ ٻين عنصرن جي ايٽمن جي وچ ڪشش جي وجھ سان ئي هي ڪڪر سڪڙجڻ شروع ٿيا.

هاڻي ٻيو سوال هي بہ پيدا ٿي ٿو تہ جيڪڏهن هي سڀ هڪ جهڙن ڪڪرن سان ئي بڻيا آهن تہ پوءِ ايئن ڇو آهي تہ تارا روشني نيڪال ڪندا آهن، ۽ سيارا، چنڊ ۽ خلائي پٿر نہ؟ ائين ڇو آهي تہ سيارا تارن جي ۽ چنڊ سيارن جي ويجھو گهمندا آهن، ۽ انھن سڀني جي ان ترتيب کان ابتڙ ترتيب ڇو ناھي؟ ڪا تہ وجھ هوندي، اها وجھ هي آهي تہ جيئن جيئن هي ڪڪر سڪڙجندا ويا، ائين ائين انھن جو جسامت ننڍو ٿيندو ويو ۽ انھن ۾ جتي جتي هائيڊروجن ۽ هيليئم جي مقدار گهڻي ڀاڱي وڌيڪ هئي، اتئي اهڙا جسم بڻيا جن ۾ انھن ٻنھي جي مقدار اڄ اسانکي سڀ کان وڌيڪ نظر ايندي آهي، جي بلڪل.... آئون ”تارن" جي ڳالھ ڪري رهيو آهيان، اسانکي پنهنجي سج جيڪو هڪ تارو آهي، ۾ هي شاهديون ملنديون آهن تہ انھن ٻنھي عنصرن جي گهڻائي ڏسڻ لاءِ ملندي آهي. ۽ گڏ ئي حيران ڪندڙ ڳالھ هي تہ سائنسدانن”هيليئم" کي سج کان اچڻ واري روشني ۾ سڀ کان پهريان دريافت ڪيو هو ۽ انکانپوءِ زمين تي ان عنصر کي دريافت ڪري ورتو هو.

تہ انھن ڪڪرن ۾ هائيڊروجن جي گھڻي مقدار وارن حصن ۾ تہ تارا بڻجي ويا پر ڇا سيارا بہ ان طرح وجود ۾ آيا؟ جي ها... انهن ڪڪرن ۾ گھڻي مقدار وارن حصن جي ويجھو جيڪي حصا موجود هيا، جن ۾ انهن ٻنهي عنصرن جي مقدار تارن جي نسبت گهڻي گهٽ هئي، اهوئي بہ آهستي آهستي سڪڙجڻ شروع ٿيو ۽ ان طرح سيارا وجود ۾ آيا، پر ائين ڇو آهي جو اسانجي نظام شمسي جا ڪجھ سيارا پٿريلا ۽ ڪجھ گيس جا بڻيا آهن؟ انجي وجھ هي آهي تہ تارن جي ويجھو هائيڊروجن ۽ هيليئم جي مقدار موجود هئي اها ايتري نہ هئي جو ٻيو تارو بڻجي وڃي ها ان لاءِ انکان بڻجندڙ جسم سيارا بڻيا، ۽ گڏ ئي هي بہ تہ تارن جي ويجھو حصن ۾ انھن ٻنھي عنصرن جي مقدار گهڻي ۽ جيئن جيئن تارن کان پري وڃون تہ انجي مقدار گهٽ ٿيندي ويندي آهي.

مقدار وڌيڪ هئڻ جو هي مطلب آهي تہ سيارن جي ڪثافت Density بہ وڌيڪ هوندي، اها ڳالھ اسان سڀ ڄاڻون ٿا تہ پڪين شين جي ڪثافت هوا ۾ ملي ويندڙ گيسن کان گھڻي وڌيڪ هوندي آهي ۽ انڪري تارن کان پري بڻجندڙ سيارن ۾ هائيڊروجن ۽ هيليئم جهڙن عنصرن جي مقدار گهٽ هئڻ ڪارڻ انهن سڀني جي ڪثافت بہ گهٽ هوندي جنھن جي وجھ سان اهو پٿر جيان پڪو نہ بلڪ گيس جا بڻيل هوندا، تہ ھي شيءَ اوهان پنھنجي نظام شمسي ۾ بہ ڏسندا تہ اندروني چار سيارا، جن ۾ مرڪوري، وينس، زمين ۽ مريخ شامل آهن پڪا ۽ پٿريلا آهن جڏهن تہ ٻاهران چار سيارا، جن ۾ جوپيٽر، سيٽرن، يورينس ۽ نيپچون شامل آهن، هڪ حيرت ڪندڙ ڳالھ هي آهي تہ سيارو سيٽرن جيڪو گيس جو ٺهيل آهي، انجي جسامت جي برابر ڪنهن سمنڊ ۾ وڌو وڃي تہ انجي ڪثافت ان قدر گھٽ آهي جو اهو ان پاڻي تي ترندو، هن مضمون جو حاصل مقصد اوهانکي اها ڳالھ ٻڌائڻ هئي تہ ڇو تارن جي ويجھو چڪر لڳائيندڙ سيارن جو پٿريلو يا گيسي هجڻ جي پويان وجھ ڇا آهي

مائيڪرو گريويٽي، زيرو گريويٽي فري فال ۽ وومٽ ڪومٽ

مائيڪرو گريويٽي، زيرو گريويٽي فري فال ۽ وومٽ ڪومٽ

”دريا خان“

مائيڪرو گريويٽي هڪ اهڙي حالت آهي جنھن ۾ مختلف شيون بي وزن محسوس ٿينديون آهن، مائيڪرو گريويٽي جا اثر تڏهن ڏسي سگهجن ٿا جڏهن خلاباز يا مختلف شيون اسپيس ۾ گھمنديون رهن، مائيڪرو گريويٽي کي ٻئي طريقي سان بہ محسوس ڪري سگهجي ٿو، مائيڪرو جو مطلب آهي”گهڻو گهٽ“ ائين انجو مطلب ٿيو تہ گريويٽي جو گھڻو گهٽ مقدار ۾ موجود هئڻ، مائيڪرو گريويٽي ۾ خلاباز خلائي جھاز جي اندر يا ٻاهر سولائي سان تري سگهن ٿا، وزني شين کي سولائي سان حرڪت ڏئي سگھجي ٿي، مائيڪرو گريويٽي کي ڪيترا ڀيرا زيرو گريويٽي چيو ويندو آھي جيڪو غلط آهي 

 گريويٽي ڪنھن بہ شيءَ کي پاڻ ڏا ڇڪيندي آهي ڪجھ ماڻھن جي ذهن هيٺ اسپيس ۾ گريويٽي نہ آهي پر حقيقت ۾ اسپيس ۾ گريويٽي ڪنھن نہ ڪنھن مقدار ۾ موجود هوندي آهي، گريويٽي وٿي سان گڏوگڏ گهٽ ٿيندي ويندي آهي، هي اسپيس ڪرافٽ جي لاءِ ممڪن آهي تہ اهو زمين کان ڪيترو ڏور هليو وڃي تہ انجي اندر موجود خلاباز گهڻي گهٽ گريويٽي محسوس ڪن، پر زمين جي ويجھو مدار ۾ چڪر لڳائيندڙ اسپيس ڪرافٽ ۾ جيڪي شيون ترنديون آهن يا بي وزن محسوس ٿينديون آهن انجي وجھ مائيڪرو گريويٽي نہ آهي، انٽرنيشنل اسپيس اسٽيشن زمين جي ويجھو 200 سو کان 250 سو ميل جي مٿاڇري تي چڪر لڳائي رهيو آهي، ايتري مٿاڇري تي زمين جي گريويٽي ان جي سطح جي مقابلي ۾ 90 سيڪڙو رهجي ويندي آهي، انکي ائين سمجهي سگھجي ٿو، هڪ ماڻهو جنھن جو زمين تي وزن 100 پائونڊ آهي تہ جيڪڏهن اهو ڏاڪڻ لڳائي ڪري 200 ميل مٿاڇري تي وڃي ٿو تہ اتي انجو وزن 90 پائونڊ هوندو

جيڪڏهن انٽرنيشنل اسپيس اسٽيشن تي 90 سيڪڙو گريويٽي پهچندي آهي تہ اتي خلاباز ترندا يا بي وزن ڇو ٿيندا آهن؟ تہ انجو جواب آهي تہ فري فال جي حالت ۾ هوندا آهن هوا جي کوٽ ۾ گريويٽي گھڻين شين ڀلي اهوئي هلڪيون هجن يا وزني هڪئي اسپيڊ سان پاڻ ڏا ڇڪيندي آهي، ڪجھ پارڪن ۾ فري فال جھولا هوندا آهن،  جنھن ۾ هڪ ڪيبن مٿاڇري ٽاور سان جوڙي ڪري ڪرايو ويندو آهي جيڪڏهن ڪو ماڻھون جهولي کان هيٺ ڪرڻ شروع ٿي ۽ انهي مهل ان لمحي انجي سامهون ڪا شيءَ بہ هيٺ ڪرائي وڃي تہ اها شيءَ ان ماڻهو جي سامهون ترندي ڏيکاربي، بلڪل انهي طرح اسپيس ڪرافٽس ۾ ٿيندو آهي، اسپيس ڪرافٽ ان ۾ موجود ماڻهون ۽ سڀ شيون زمين جي طرف پر زمين جي ويجھو ڪري رهيون هونديون آهن، ڇوجو هي سڀ گڏ ڪري رهيون هونديون آهن تہ اسپيس ڪرافٽ جي مقابلي ۾ عملي جا ماڻهون ۽ سڀ شيون ترندي ڏيکاربيون آهن.

زمين جي ويجھو ڪرڻ جو ڇا مطلب؟ 

زمين جي گريويٽي شين کي پاڻ ڏا ڇڪيندي آهي، گريويٽي اسپيس اسٽيشن کي بہ پاڻ ڏا ڇڪيندي آهي، نتيجن هي مسلسل زمين جي طرف ڪري رهيو هوندو آهي، انکان سواءِ هي 17,500 ميل في ڪلاڪ جي رفتار سان بہ حرڪت ڪري رهيو هوندو آهي جيڪڏهن ڪو ماڻهون هڪ بال کي پري اڇلائي ٿو تہ بال هڪ جهڪائو curve بڻائيندي زمين تي ڪرندي زمين جي ويجھو چڪر لڳائيندي اسپيس ڪرافٽ جي رفتار زمين جي جهڪائو جي مطابق مطابقت رکندي آهي، ان وجھ سان اسپيس ڪرافٽ هميشہ زمين جي طرف ڪرندو بہ رهندو آهي ۽ ان سان ٽڪرائيندو بہ ناهي، جنھن طرح مائيڪرو گريويٽي ٻاهر زمين جي ويجهي مدار ۾ بہ موجود هوندي آهي، بلڪل انهي طرح سان انکي زمين تي بہ حاصل ڪري سگهجي ٿو، ناسا ٿورڙي عرصي جي لاءِ مائيڪرو گريويٽي پيدا ڪرڻ جي لاءِ هوائي جهازن جي مدد وٺندو آهي، هوائي جهاز ۾ هي مٿي ۽ هيٺ پيرابولا جي وسيلي حاصل ڪئي ويندي آهي پيرابولا جي اونچائي تي هوائي جهاز جي اندر ماڻهو ۽ شيون 20 کان 30 سيڪنڊ فري فال جي حالت ۾ هونديون آهن ان منظر کي غير رسمي طور تي وومٽ بہ چيو ويندو آهي

ڪوما جي حالت

ڪوما جي حالت

”دريا خان“

ڪوما بيهوشي جي اهڙي حالت آهي جنھن ۾ ماڻھون ردعمل چرپر جو اظهار ناهي ڪندو انکي جڳائجي نٿو سگهجي، انجي وجھ مٿي ۾ ڌڪ يا سدمو لڳڻ سان دماغ ۾ زخم ٿي سگھي ٿو، زهرلي الڪوحل يا دماغ جو انفيڪشن بہ ان جو سبب ٿي سگھي ٿي، ذيابيطس شوگر ۾ ورتل ماڻھن ۾ جيڪر گلوڪوز جو ريشو اوچتو ڪري وڃي يا گھڻو وڌيڪ ٿي وڃي تہ اهو بہ ڪوما جي حالت ۾ وڃي سگهي ٿو، هتي ڏني ويندڙ معلومات خاص ڪري انهن ماڻهن جي لاءِ فائديمند هوندي جن ماڻھن جو ڪو پنھنجو فرد ڪوما جي حالت ۾ آهي،

ڪوما ڇا آهي؟

ڪوما ۾ بيهوشي ٿيندي آهي ۽ دماغ جي سرگرمي گهٽ سطح تي اچي ويندي آهي جيتوڻيڪ اهڙا فرد زندھ هوندا آهن پر انھن کي جڳائجي نٿو سگهجي، اهوئي اهڙي علامت ظاهر ناهين ڪندا جنھن ۾ پتو پئجي سگھجي تہ هو ويجھي ويندڙ ماحول کان آگاھ آهي، 

ائين فرد جون اکيون بند هونديون ۽ ويجھي ماحول ۾ ٿيڻ وارين تبديلين تي ردعمل ظاهر نہ ڪندو، ڪوما جي حالت ۾ فرد عام طور تي آواز يا سور جي صورت ۾ ردعمل ظاهر ناهين ڪندا، ۽ نہ ئي ڪجھ چئي سگهن ٿا، ۽ نہ ئي پاڻ کان حرڪت ڪري سگھن ٿا، انھن کي کنگھ بہ مشڪل سان ايندي آهي، اهوئي خودڪار ساھ کڻڻ جي قابل هوندا آهن، پر ڪجھ فردن کي ساھ جي مشين جي مدد گهربل هوندي آهي، ڪجھ فرد ڪجھ هفتن کانپوءِ جاڳي ويندا آهن جڏهن تہ ڪجھ گهري ڪوما ۾ هليا ويندا آهن، مريض جي سارسنڀال ڪندڙ ڊاڪٽر گهڻو ڪري اهڙي فرد جي شعوري سطح جي باقائدگي سان چڪاس ڪندا آهن، انهي پيماني موجب 3 شين جو جائزو ورتو ويندو آهي،

اک کلڻ جيڪڏهن انگ اسڪور 1 هجي تہ انجو مطلب آهي تہ اکيون کلي ناهين رهيون، ۽ 4 اسڪور جو مطلب آهي تہ اک اوچتو کلي ويندي آهي،

زباني ردعمل جيڪڏهن اسڪور 1 هجي تہ انجو مطلب آهي تہ ڪو زباني ردعمل ناهي ۽ جيڪڏهن 5 هجي تہ اهو الرٽ آهي، ۽ اهو ڳالهي سگهي ٿو،

ٻڌائڻ تي جسماني حرڪت جيڪڏهن فرد ڪا حرڪت نہ ڪري تہ انجو اسڪور 1 هوندو ۽ جيڪڏهن اهو حرڪت ڪري تہ 6 هوندو. 

ڪوما جي حالت ۾ گھڻو ڪري ماڻھن جو اسڪور 8 يا انکان بہ گهٽ هوندو آهي، جيڪڏهن اسڪور گهٽ هجي تہ انجو مطلب هي ٿي سگهي ٿو تہ دماغ کي وڌيڪ نقصان پهتو آهي ۽ واپسي سولي نہ هوندي ڪجھ عرصو ڪوما ۾ ورتل فرد کي (انٽنسو ڪيئر يونٽ) يا آئي سي يو ۾ رکيو ويندو آهي، علاج جي دوران ان عمل کي يقيني بڻايو ويندو آهي تہ حالت نہ بگڙي ۽ ضروري جسماني سرگرمي جاري رهن، جيئن مريض ساھ کڻندو رهي، ۽ انجو ويهڪرو رت نارمل رهي، ان سان گڏوگڏ ڪوما ۾ وڃڻ جي سبب کي ڏور ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، پوءِ عمومن اهڙي مريض کي اسپتال جي وارڊ ۾ شفٽ ڪيو ويندو آهي، ان دوران مريض جي خوراڪ ۽ انفيڪشن کان بچاءَ لاءِ خاص خيال رکيو ويندو آهي، مريض کي بيڊ تي باقاعدگي سان حرڪت ڏني ويندي آهي تہ جيئن بيڊ تي هڪ ئي حالت ۾ پيل رهڻ سان انجي جسم تي زخم نہ ٿي وڃن، مريض جي جوڙڻ کي آرام سان ورزش بہ ڪرائي ويندي آهي تہ جيئن اهو سخت نہ ٿي وڃي، مريض جي سارسنڀال رکندڙ کي ڇا ڪرڻ گھرجي، مختلف ماڻهن ۾ ڪوما مختلف طرح جو ھوندو آهي، واپسي ٿيڻ تي ڪجھ ماڻهن کي اهڙي لمحا واقعا ياد هوندا آهن جيڪي ان ماحول ۾ ٿيندا هجن، جڏهن تہ ٻين کي ڪجھ بہ ياد ناهي رهندو، جيڪڏهن اوهانجو ڪو پنھنجو ڪوما جي حالت ۾ آهي ۽ اوهان سارسنڀال جي لاءِ اسپتال ملڻ وڃي رهيا آهيو تہ اوهانکي هي ڪم ڪرڻ گهرجن، اهو ٻڌايو تہ اوهان ڪير آهيو، اوهانجو ڏينهن ڪيئن گذريو، ان بابت بلڪل آرامي سان مريض کي ٻڌايو، ياد رکو جيڪو ڪجھ بہ اوهان چئي رهيا آهيو ممڪن آهي مريض ٻڌي رهيو هجي، پنھنجي چاهت، دوستي يا ويجهڙائي جو خيال ونڊيو ان سان گڏ ويهو، هٿ کي آرام سان پڪڙيو يا چمڙي کي آهستي هٿ لاهيو ممڪن آهي ان سان مريض کي سڪون جو احساس ٿي، تحۡقيقن مان پتو پيو آهي تہ ڇهڻ، ٻڌڻ ڏسڻ ۽ سنگھڻ جھڙين بنيادي حواسن کي متحرڪ ڪرڻ سان ڪوما مان واپسي جو امڪان وڌي ويندو آهي، اوهانکي ڪمري ۾ مريض جي پسند واري خوشبو لڳائي سگهو ٿا يا انجي پسند واري دهن گانو ٻڌائي سگهو ٿا، واپسي عام طور تي ڪوما ڪجھ هفتا رهندو آهي جنھن دوران فرد آهستي آهستي جاڳڻ ۽ شعور حاصل ڪرڻ لڳندو آهي پر هي بہ ممڪن آهي تہ اهو وڌيڪ گهري بيهوشي جو شڪار ٿي وڃي ڪجھ ماڻهون ان حالت کان بہ آهستي آهستي نڪري ايندا آهن، جڏهن تہ ڪجھ سالن تائين بهتري طرفان ناهين ايندا، جيڪي ماڻهون ڪوما کان واپس ايندا آهن گهڻو ڪري انهن کي باشعور ٿيڻ ۾ وقت لڳندو آهي ۽ ڏکائي کي منھن ڏيڻو پوندو آهي، ڪجھ ماڻھون جلدي واپس ٿي ويندا آهن ۽ انھن کي لڳندو آهي تہ اهوئي ڪوما جي حالت ۾ هيا، ڪجھ اهڙا بہ هوندا آهن جيڪي دماغ ۾ ڌڪ لڳڻ جي وجھ سان معذور ٿي ويندا آهن، انھن کي فزيو ٿراپي جي ضرورت پوندي آهي، انجي نفسياتي حالت جي جانچ بہ ڪئي ويندي آهي، ڪوما مان واپسي جو دارومدار سبب جي شدت، عمر ۽ ڪوما جي عرصي تي هوندو آهي پيشنگوئي ڪرڻ تقريبن ممڪن ناهي هوندو تہ ڪوما ڪيترو عرصو رهندو 

        

خواب جانورن جا ۽ انسانن جا

خواب جانورن جا ۽ انسانن جا

”امتياز علي“

هڪ ڏينهن ۾ اسان جو دماغ ٽن وڏين مختلف شعوري حالتن مان گذرندو آهي. هڪ اها جنهن ۾ اوهان هن وقت آهيو. جيڪڏهن اوهان جي دماغ تي اليڪٽروڊ لڳائي ڪري برين ويو، دماغ لهرون ڏسي سگهجن تہ هر سيڪنڊ ۾ ٽيھ کان چاليھ ڀيرا مٿي ۽ هيٺ ٿينديون رهنديون جيئن تيز دهل وڄي رهيو هجي. 

ان کي فاسٽ فريڪونسي برين ايڪٽيويٽي چيو ويندو آهي. هي پيٽرن بي خيالو ٿيندو. معنيٰ جيڪڏهن ان کي آواز ۾ تبديل ڪيو وڃي (جيڪو ڪري سگهجي ٿو) تہ ان تي ناچ نٿو ڪري سگهجي. ڪو وزن نہ آهي. جڏهن کٽ تي پاسا ورائيندي اوهان ننڊ ۾ هليا ويا تہ هي شعوري حالت ۾ ٿيڻ واري هڪ تبديلي آهي، ان وقت برين ويوز هڪ وڏي ترتيب وار پر سست پيٽرن ۾ هليون وينديون. هي ريم (NREM) ننڊ آهي. ان ۾ اوهان جو شعور آف ٿي ويو. ٽين حالت اها آهي جڏهن اوهان خواب ڏسي رهيا هجو. ان وقت اک تيزي سان هلندي رهندي آهي. ان کي ريپڊ آئي موومينٽ ريم (REM) ننڊ چيو ويندو آهي. هي دماغ جي ايڪٽيويٽي جاڳڻ واري حالت جي ويجهو ويجهو هوندي آهي. ننڊ تي ريسرچ ڪرڻ وارا سولائي سان ٻڌائي سگهن ٿا تہ ڪڏهن خواب شروع ٿيو ۽ ڪڏهن ختم. هڪ رات ۾ سمهڻ وقت نوي منٽ جي سائيڪل ۾ ريم ۽ نان ريم سليپ جو سائيڪل هلندو آهي.

ٻين جاندارن ۾ بہ ائين ئي آهي!؟ 

جيترن بہ جاندارن ۾ اسان پيمائش ڪري سگهون ٿا، انهن مان سڀئي نان ريم جي ننڊ جي حالت جو تجربا ڪندا آهن. پر ڪيڙا، خشڪيءَ ۽ پاڻي ۾ رهندڙ جانور مڇيون ۽ گهڻو رهڙيندڙ جانور ريم جي واضح حالت ۾ داخل ناهن ٿيندا. پکي ۽ مماليا پوري طرح تي ريم جي حالت ۾ داخل ٿيندا آهن. معنيٰ تہ هي خواب ڏسندا آهن. ان مان ظاهر هي ٿيندو آهي تہ ارتقا جي تاريخ ۾ خواب جي انٽري ڪجھ دير کان ٿي هئي. 

ان ۾ الڳ سامونڊي جانور وهيل ۽ ڊولفن آهن. ان جي هڪ سُٺي وجھ سمجھ ۾ ايندي آهي. ريم ننڊ جي دوران اسان جو جسم مڪمل طور تي فالج ٿي ويندو آهي. ائين هئڻ انهي ڪري ضروري آهي تہ جيئن اسان خواب جي منظرن تي ايڪشن پنهنجي ٻانهن ۽ ٽنگن کان نہ وٺو. انهن کي سطح تي اچي ڪري ساھ بہ کڻڻو پوندو آهي. جيڪڏهن هي مڪمل طور تي فالج ٿي وڃن تہ ٻُڏي ويندا.

جيڪڏهن اسان هڪ ٻئي طرح جو گروپ ڏسندا آهيون جنهن ۾ فرسيل جهڙا مماليا جانور آهن جيڪي ڪجھ وقت سمنڊ ۾ هوندا آهن ۽ ڪجھ وقت پاڻي ۾. جڏهن هي زمين تي هوندا آهن تہ انهن جي ننڊ ۾ ريم ۽ نان ريم ٻئي هوندا آهن، جڏهن هي سمنڊ ۾ سمهندا آهن تہ نان ريم يا بلڪل ختم ٿي ويندي آهي يا پهريان کان ڏهين حصي کان بہ گهٽ رهجي ويندي آهي. جڏهن خشڪيءَ تي ايندا آهن تہ پوءِ ريم ننڊ شروع ٿيندي آهي.

ڪنهن وقت اڳ خيال هو تہ بيدا ڏيڻ وارا مماليا جيئن تہ پلاٽيپس ريم ننڊ ناهن رکندا. پر پوءِ خبر پئي تہ هي بہ رکندا آهن، پر ان جو هڪ مختلف ترجمو آهي. ان جو ڪورٽيڪس (دماغ جي ٻاهرين سطح وارو حصو) ان ننڊ جون لهرون ناهي رکندو پر جڏهن ان کي غور ڪري ڏٺو ويو تہ دماغ جي بنياد تي خواب واري ان ننڊ جي خوبصورت برقي ايڪٽيويٽي نظر آئي ۽ هي ڪنهن ٻئي مماليا کان وڌيڪ هئي.

خواب واري ننڊ جي هڪ شڪل تازو هڪ آسٽريلين سانڍي ۾ نظر آئي آهي.

نان ريم ننڊ جي ارتقائي تاريخ گهڻي پراڻي آهي پر ڇا هي ننڊ خواب واري ننڊ کان اهم آهي!؟ ان جو جواب انڪاري ۾ آهي. اسان تيزي سان دريافت ڪري رهيا آهيون تہ ان جي اهميت گرم رت وارن جانورن جي جسم جي گهڙن فنڪشنز ۾ آهي. جذبات جي قاعدي، يا ياداشت جي جماعت، تخليقي صلاحيت، جسم جي گرمي پد جي قاعدي ۽ دل جي صحت جو ان تي اثر پوندو آهي.

ننڊ اهڙي شيءِ آهي جنهن ۾ انسان سڀني ايپس کان بلڪل مختلف آهي. نيو ورلڊ ۽ اولڊ ورلڊ منڪي ۾ سڀني جون ننڊون ڏھ کان پندرهن ڪلاڪن جي دوران آهي ۽ سڀني پرائميٽ ۾ خواب واري ننڊ جو دورانيو نو سيڪڙو آهي.  انسان جي ننڊ اٺ ڪلاڪ آهي ۽ خواب واري ننڊ جو درجو ويھ کان پنجويھ سيڪڙو آهي. تقريبن تمام پرائميٽ وڻن جي ٽامن تي يا گهر ٺاهي سمهندا آهن. گريٽ ايپ پنهنجو گهر هر روز ٺاهيندا آهن. جڏهن تہ انسان زمين تي سمهندا آهن (يا ان کان ٿورو مٿي کٽ، وغيرھ تي). 

زمين تي سمهڻ جو مطلب هي هو تہ خطرا وڌيڪ هئڻ جي ڪري ننڊ جو دورانيو گهٽ ٿي ويو. فطرت جو خوبصورت حل ننڊ جو وڌيڪ گهرو ٿيڻ هو. ان ڪري خواب وارو حصو وڌي سگهندو هو. ڪرڻ جو خطرو نہ هئڻ جي وجھ جي ڪري خواب وارو حصو وڌڻ جو مثبت واسطو تخليقي صلاحيت ۽ جذباتن سان آهي. انسان جي هڪ وڏي خاصيت ان جو شوشل هئڻ آهي. خواب واري ننڊ جذبات ۽ شڪلن کي سُڃاڻڻ جي لاءِ ضروري آهي. هي ان خواب واري حصي جي ننڊ جي وجھ سان ممڪن ٿيو. گهٽ پر گهري ننڊ مان ضرورت پوري ڪرڻ جو مطلب هي رهيو آهي تہ جاڳڻ جي وقت ۾  گهڻائي سان جاڳڻ واري شعوري حالت جي لاءِ گھڻو وقت ملي ويو. تخليقي صلاحيت ۾ بهتري، بهتر معاشرتي واسطا ۽ موجود هئڻ وارو گھڻو وقت.......

خواب تہ ڪيترائي جانور ڏسندا آهن پر انسانن جهڙا نہ. تہ جيڪڏهن چمپينزي يا گريٽ ايپ يا ڪو بہ ٻي قسم چنڊ تي ناهي پهچي سگهي، ڪمپيوٽر ناهي ٺاهي سگهي، ويڪسين ايجاد ناهي ڪري سگهي تہ ان ۾ هڪ وجھ اسان جا خواب آهن. ۽ هي اصطلاح وارا ناهن، سمهڻ ۾ ڏسڻ وارا خواب آهن...!!!

وائرس اڄ ۽ ڪالھ

وائرس اڄ ۽ ڪالھ

ترجمو : دريا خان

Add caption

هڪ شڪاري جھنگ مان مليو، هڪ هٿ ۾ بندوق، هڪ ۾ شڪار ٿيل ڀولڙو، اهو ڪيمرون ۾ پنھنجي ڳوٺ ۾ داخل ٿيو، هي منظر روزاني جو آهي جيڪو ڳوٺن ۾ جاري رهندو آهي، خالي آفريڪا ۾ نہ، سڄي دنيا ۾ شڪاري جهنگلي جانورن کي ماريندا آهن ۽ انھن کي گهر ۾ پنھنجي ڀاتين جي کاڌي جي لاءِ يا ويڪرو ڪرڻ جي لاءِ کڻي ايندا آهن، اڄ ان منظر ۾ موڙ اچڻو آهي، شڪاري انکي پنھنجي زال جي حوالي ڪيو تہ اها انجو گوشت بڻائي، انجي زال ڪٽڻ کانپوءِ انجون ٽنگون هڪ لفافي ۾ وڌيون جنھن تي پنج دائرا بڻيل هيا، هي بيگ سائنسدانن جي هڪ ٽيم جي حوالي ڪري ڇڏيو جيڪي اهو کڻڻ آيا هيا، هي” گلوبل وائرل “ جي ٽيم آهي جيڪا ان ۾ موجود وائرس جو چڪاس ڪندي

ان عالمي گروپ جو ڪم اچڻ وارين وبائن جو مقابلو ڪرڻ جو هو، ڪڏهن ڪنهن ڏينهن ڪو وائرس ظاهر ٿيندو، جيڪو وڏي پيماني تي تباهي مچائيندو، ايئن ڪيترا ڀيرا ٿيندو رهيو آهي، ۽ ٿيندو رهندو، ان ٽيم جو ڪم اچڻ وارن خطرن جي اڳواٽ تياري ڪرڻ هو

هي ٽيم ان وائرس جي کوجنا ۾ آهي جيڪو ممڪن طور تي جانورن مان انسانن ۾ اچي سگهن ٿا، انھن کي ڏسڻ جي سٺي جڳھ جانور آهن، جيئن تہ ھي ڀولڙو جنهن کي ڪيمرون جي شڪاري شڪار ڪيو 

هي ادارو 2007ع ۾ آمريڪي وائرولوجسٽ نيٿان وولف قائم ڪيو- چين، ڪيمرون، گانگو، ملئيشيا، مڊغاسڪر سميت ڪيترن ملڪن ۾ سو کان وڌيڪ سائنسدان هي ڪم ڪندا هيا

عالمي وبائن تي ڪيتريون بالي وڊ فلمون ٺهي چڪيون آهن، Andromeda Strain ۾ هڪ شهابو، خلائي پٿر ڪرندو آهي ۽ نئي بيماري کڻي ايندو آهي، Outbreak ۾ آفريقا کان آيل ڀولڙو ڪيلي فورنيا جي شهر ۾ تباهي مچائيندو آهي، ۽ شهر کي بم سان ختم ڪرڻو پوندو آهي، Days Later 28 ۾ وائرس متاثرن کي قاتل پاگلن ۾ بدلي ڇڏيندو آهي، Contagian ۾ دنيا ڪورونا وائرس جو شڪار ٿيندي آهي، ويڪسن دنيا کي بچائي وٺندي آهي.

حقيقت انھن خيالي ڪھاڻين جهڙي ناهي، انکان وڌيڪ خوفناڪ آهي، مختلف جانورن کان انسانن تائين وائرس ٽپو لڳائي رهيا آهن، پوئينء صدي ۾ ڪيتريون بيماريون اهڙيون آيون آهن، ايڇ آئي وي جيڪا چمپنيزي کان آيو ۽ رت جي رت سان رابطي سان ڦهليو، SIVcpz وائرس انسان ۾ HIV جي صورت ۾ گهر ٺاهيو. 

هڪ ڀيرو هي انسانن ۾ اچي وڃن تہ جلدي ناهين ڦھلجي ويندا، هي سولو نہ آهي، ۽ هي وائرس انسانن ۾ ڪيترا ڀيرا ايندا آهن، ڪڏهن ڪنھن ۾ گهر ڪندا آهن، ميوٽيٽ هوندا آهن، پوءِ وبا وڏي هوندي آهي نظر ايندي آهي 

ايڇ آئي وي جي ان جمپ جو انجي سٺ سال کانپوءِ پتو لڳو، جيڪڏهن اهو پهريان پتو لڳي وڃي جڏهن اهو خالي ٿوري علائق تائين محدود هئي، ڪجھ سو ماڻھن تائين، ڪروڙين زندگيون بچائجي سگھجن پيون

هاڻي اسان بيماريون جلد سڃاڻپ ڪري وٺندا آهيون، 2002ع ۾ هڪ چيني هاري اسپتال داخل ٿيو ۽ تيز بخار کانپوءِ مري ويو، ان علائقي جي ٻين ماڻهن ۾ علامتون نظر اچڻ لڳيون، هڪ هانڪ ڪانگ جو بزنس مين ان بيماري کان متاثر ٿيو ۽ جهاز رستي ۾ لاهيڻو پيو، ۽ انھن جي اتئي موت ٿي وئي، دنيا ۾ هي ڪورونا وائرس جي پھرين ماريندڙ وبا هئي، جنھن ۾ مرڻ جو امڪان ڏھ سيڪڙو هو، اها سارس جي وبا هئي 

ايڇ آئي وي جي تجربي کان فائدو وٺندي ڪجھ مهينن ۾ سارس جو ارتقائي وڻ ۽ تاريخ بڻائجي چڪي هئي، چمڙي کان مشڪ بلاوٗ جي سفر جو خبر ٿي وڃي جي پوءِ انجي خطرن جو علم ٿيو، وقت سر اپاءُ وٺڻ سان انکان ٿيڻ وارين فوتگين جو انگ نو هزار رهيو

نيپاھ وائرس جيڪو دماغ ۾ سوڄ پيدا ڪندو آهي، ڏکڻ اُتر ايشيا ۾ چمڙي سان آيو 

ايبولا خوفناڪ بيماري آهي، انجو شڪار ٿيڻ وارو پنهنجي منھن، نڪ ڪن، اکين مان رت نڪرڻ کانپوءِ مري ويندو آهي، هڪ کانپوءِ ٻيو شڪار، ڇوجو هي پاڙ کان پنھنجي ميزبان کي ختم ڪندو آهي، انڪري وبا وڌيڪ ناهي ڦهلجندي، اها ڪيترن ورهين جي لاءِ ختم ٿي ويندي آهي 

انسان جهنگن ۾ وڃي رهيا آهن، وڻڻ جي ڪاٺي لاءِ، ڊکڻ جي لاءِ، نيئن ٻنين جي لاءِ، اتي جانور ڪيترن ملين سال کان وائرس سان گڏ رهي رهيا آهن، انھن جي اڳتي ٻئي جڳھ وڃڻ جي امڪان ۾ وڌارو ۽ خطرو وڌيڪ ٿي رهيو آهي، اسان وائرس جي دنيا کي وڌيڪ نٿا ڄاڻون، پر ها اهو ڄاڻون ٿا تہ وبائون اينديون آهن 

ايبولا جهڙا وائرس خوفناڪ لڳن پر هي انسانن جي لاءِ ايترو وڏو خطرو ان وجھ سان ناهين، وڏو خطرو انن سان آهي جيڪي ڦهلجڻ جا ماهر آهن، وقت کان پهريان سڃاڻپ ۽ وقت اچڻ تي وڏا ايڪشن نقصان کي گهٽ رکي سگهن ٿا 

سارس ڪورونا وائرس 2 انسانن ۾ 2009ع ۾ آيو، پنھنجي خاصيتن سبب هي عالمي پيماني تي گهڻي وڏي جاني نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿو، پر جتي اسانجي رهڻ جو طريقو وبائون کڻي اچڻ جو خطرو وڌائي رهيو آهي، اتئي ان سان مقابلو ڪرڻ جي لاءِ اسانجا جا ھٿيار ڏينھو ڏينهن بهتر ٿي رهيو آهي، نئي بيماري جي ۽ انجي وجھ جي گھڻي جلدي سڃاڻپ ڪري ورتي آهي، پتو پيو تہ ھي ڪھڙو وائرس آهي، ۽ گھڻي جلدي انجي خبر دنيا کي بہ پئجي وئي، انجي ڦهلجڻ ۽ پکڙجڻ کي روڪڻ جي طريقن جو علم هو، جلدي ئي هي سڄي دنيا ۾ اهوئي طريقا اپنايا ويا، عام زندگي جي مطالعي ان وائرس جي اڳتي وڌڻ ۾ گھڻي رنڊڪ وڌي آهي 

وائرس مقابلو انسان، انسان کي هاڻي ڪاميابي حاصل آهي، چين جو ڪورونا وائرس ۽ آمريڪا جو ڪورونا وائرس پاڻ ۾ معلومات جي ڏي وٺ نٿا ڪري سگهن، چيني ۽ آمريڪي ڪري سگهن ٿا، اطالوي ڊاڪٽر جو ميلان، اٽلي مان پتو ڪندا آهن، انجو فائدو کڻندي ايراني ڊاڪٽر تهران ۾ ڪنهن جي زندگي بچائي سگهن ٿا، جيڪا پاليسي ڪوريا ۾ ڪامياب رهندي آهي انکي برطانيا ۾ اپناجي سگھجي ٿو، هي پاڻ ۾ رابطي جي طاقت آهي، جيتوڻيڪ ان نئي وائرس کان ٿيڻ واريون فتگيون وڏي انگ ۾ ٿينديون،  ڌاڳ معاشرتي تي انجا لڳايل زخم وڏا هوندا، 

پر عالمي سهڪار ڀروسو ۽ عمل هي ممڪن بڻائي سگهن ٿا تہ ھي وبا ايندڙ تاريخ ۾ هڪ فٽ نوٽ هجي 

جيڪڏهن معلومات جي ونڊ نہ هجي ها تہ، پتو نہ هجي ها تہ ڪورونا ڇا آهي، وقت سر اپاءُ نہ ورتا وڃن ها تہ هن وقت تائين وڏو جاني نقصان ٿي چڪو هجي ها ۽ ويڙھ اڃان جاري آهي، وائرس مقابلو انسان، ڪورونا وائرس جي هاڻوڪي وبا ان قديم تڪرار جو هڪ ٻيو باب آهي 

مليريا جي پهرين ويڪسين

مليريا جي پهرين ويڪسين

”امتياز  علي “

مليريا پراڻي بيماري آهي. اسان کي کپي ها تہ اسان ان کي سمجهون ها پر هي هر سال پنج لک ماڻهن جي موت جي وجھ بڻبي آهي ان ۾ گھڻو انگ ٻارن جو آهي . ان سان مرض ٿيڻ جي وجھ اها آهي تہ اڃان تائين ان جي خلاف ڪم ڪندڙ ويڪسين ٺاهڻ مشڪل ثابت ٿيو آهي. مئي 2019ع ۾ صحت جي عالمي اداري اعلان ڪيو تہ آخرڪار مليريا جي ويڪسين ريگوليشن جون رُڪاوٽون پار ڪري منظور ٿي وئي آهي ۽ آفريقا جي ملڪ مالاوي ۾ ڏني پئي وڃي. پروگرام ۾ شامل ٿيڻ وارو ٻيو ملڪ هو ۽ سيپٽمبر 2019ع ۾ ڪينيا ۾ انجي شروعات ڪئي وئي، ان پائلٽ پروگرام ۾ هي ٻن سالن کان گهٽ عمر جي  ٻارن کي ڏني ويندي ۽ اها هڪ سال ۾ انهن ٽن ملڪن جا ساڍا ٽي لک ٻار ان پروگرام جو حصو هوندا. مليريا جو راتو رات خاتمو تہ نٿا ڪري سگهون پر جيڪڏهن هي سڀ ڪجھ ٺيڪ هلندو رهيو تہ  مليريا جي خلاف جنگ ۾ اها ويڪسين هڪ اهم هٿيار هوندو.

مليريا جي خلاف ويڪسين جي تياري جون ڪوششون ڪيون پئي ويون پر انهن کان پهريان ڪو بہ انهي مرحلي تائين پهچي نہ سگهيو. RTS,S نالي ان ويڪسين کي تيار ڪرڻ ۾ 30 سالن کان وڌيڪ وقت لڳو آهي. ان جا جانورن تي تجربا، انسانن ۾ حفاظت ۽ اثرائتو رهڻ جا تجربا ۽ سڀني مرحلن کان گذارڻ کانپوءِ اهو ممڪن ٿيو تہ ان کي پائلٽ ڪرڻ جو وڏو فيصلو ڪري سگهجي.

هي ويڪسين گھڻي ڀاڳي ڪمال جي تہ ناهي.  ڪيلنيڪل ٽرائل ٻُڌائين ٿا تہ هي چاليھ سيڪڙو اثر رکندي آهي. ( خسري جي ويڪسين هڪ ڊوز کانپوءِ %93 سيڪڙو فيصلو جڏهن تہ ٻن ڊوزن کانپوءِ %97 سيڪڙو اثرائتو آهي). اثرائتو ٿيڻ جو هي گهٽ عدد جڏهن پهريون ڀيرو پڌرو  ٿيو تہ ڪيترن سائنسدانن جي لاءِ حيران ڪندڙ هو. ۽ ان ويڪسين جو مسئلو صرف هي عدد ناهي. چاليھ سيڪڙو تائين پهچڻ جي لاءِ ٻارن کي ٽي ڊوز ۽ هڪ بوسٽر جي ضرورت آهي. جنهن جو مطلب هي آهي تہ اهو يقيني بڻائڻ تہ ٻار ان ڪورس کي مڪمل ڪري سگهن، ايترو سولو ناهي. ۽ هي انهن ٻارن تي سڀ کان سُٺو ڪم ڪندو آهي جنهن جي عمر پنج مهينن کان 17 مهينن جي ويجھو هجي.

پر صحت جي ماهرن ان مان وڏي اميد رکن ٿا تہ هي ڏھ هزار ٻارن جون زندگيون بچائي وٺندي. ۽ حقيقت اها آهي تہ ان کان بهتر هٿيار اسان وٽ آهي ئي ڪون. ڇو تہ مليريا جي ويڪسين ٺاهڻ گهڻو مشڪل ڪم آهي ۽ ان جي پڻ وجھ آهي.

پهريان هي تہ مليريا جي ويڪسين تي تحقيق فارمسيوٽيڪل ادارن جي لاءِ پرڪشش ناهي. هي بيماري دنيا جي غريب علائقن ۾ وڌيڪ آهي. هي اڻ وڻندڙ حقيقت آهي. جن ملڪن ۾ هي وڏو مسئلو آهي، اتي ادارا اها صلاحيت ۽ وسيلا نٿا رکن تہ هي ڪم پاڻ ڪري سگهن ۽ فنڊنگ جي لاءِ عالمي ادارن تي آسرو ڪرڻو پوندو آهي.

ٻيو هي تہ جنن ان تي وقت ۽ وسيلا لڳايا آهن، انهن کي هڪ کانپوءِ ٻين رڪاوٽن کي منهن ڏيڻو پوندو آهي.

مليريا سڄي عمر جي لاءِ اميونٽي ناهي ڏيندو. يعني اوهان کي مليريا ٿي وڃي تہ سڄي عمر ان کان محفوظ نہ ٿي ويندا. اهڙين بيمارين جي ويڪسين ٺاهڻ سولو نہ آهي. ڇو تہ ويڪسين جو بنيادي اصول هي آهي تہ اها ڪنهن شخص جي مدافعتي نظام کي بيمار ڪرڻ کان سواءِ متحرڪ ڪندي آهي تہ جيئن سڄي عمر ان بيماري کان محفوظ رهي سگهن. گهڻو ڪري ويڪسين بيماري جي گهٽ ۽ بہ اثر ڊوز ڏيندي آهي. مدافعتي نظام ان کي سُڃاڻي وٺندو آهي ۽ ان جي خلاف اينٽي باڊيز ٺاهي ڇڏيندو آهي. اينٽي باڊيز واءِ جي شڪل جي پروٽين آهي جيڪا شين سان گڏ سختي سان چنبڙي ويندي آهي ۽ مدافعتي نظام انهن کي تباھ ڪرڻ جو اشارو ڪندو آهي. جيڪڏهن جسم ڪنهن خاص پيٿوجن جي خلاف اينٽي باڊيز هجن تہ اچڻ واري انفيڪشن جي خلاف ان کي استعمال ڪري سگهجي ٿو.

پر مليريا جي خلاف هي دفاعي ۽ ڪارآمد ناهي رهندو. ان جي هڪ وجھ هي آهي تہ ڪنهن وائرس يا بيڪٽيريا سان ناهي ٿيندو. هي پلازموڊيم جينس جي ڪجھ قسمن جو ڪم آهي. هڪ گهرڙي جاندار هڪ عام پيٿوجن جي مقابلي ۾ الهاءِ گهڻا ڳجھا آهن. ۽ نہ صرف مليريا گهڻئي قسمن جو ڪم آهي بلڪي هڪ قسم جي پنهنجي اندر گهڻئي طرهن جا فينوٽائپ آهن. ۽ هر فرد ۾ هئڻ وارو مليريا جو سبب ٺهڻ وارو پيٿوجن جي شڪل مختلف ٿي سگهي ٿي، جنهن جي وجھ سان مدافعتي نظام جي لاءِ ان جي سڃاڻپ ٺيڪ طريقي سان ڪرڻ مشڪل ٿي ويندو آهي.

انهن جي زندگي جو سفر ڳجهو آهي جيڪو انساني جسم جي مختلف عضون ۽ مڇر جي جسم ۾ مڪمل هوندو آهي. انسانن کي ان جو انفيڪشن ان وقت ٿيندو آهي جڏهن اهڙو مڇر ان کي چڪ هڻي جنهن ۾ پلازموڊيم آهي. پوءِ هي جگر ۾ وڃي ڪري ڪجھ دير لاءِ گهر ٺاهيندا آهن. هتي وڌندا آهن ۽ پنهنجي تعداد ۾ اضافو ڪندا آهن. هي هفتن کان سالن تائين بہ خاموش رهي سگهن ٿا ۽ پوءِ پنهنجو منھن رت جي ڳاڙهين خلين ڏا ڪندا آهن. اتان انهن جي وڌڻ جو طريقو مختلف هوندو آهي ۽ ان عمل جي دوران هي ان خلين کي ماري ڇڏيندو آهي.

مليريا جي اها اسٽيج آهي جڏهن علامتن جي ظاهري ٿيندي آهي ۽ هي ماري بہ سگهي ٿو. هر اسٽيج تي پلازموڊيم جي شڪل مختلف هوندي آهي ۽ ڪا هڪ اينٽي باڊي ناهي جو سڀني سان گڏ چنبڙي وڃي.

هي فيصلو ڪرڻ تہ مدافعتي نظام کي ان مان ڪهڙي اسٽيج جي تربيت ڪرائي وڃي، سولو ناهي. اها ئي وجھ آهي تہ مليريا جي ويڪسين هڪ وڏو چيلينج آهي ۽ اها ئي وجھ آهي تہ RTS,S ايتري حوصلو ڏيندڙ خبر آهي.

هي بيماري پيدا ڪرڻ واري ان قسم خلاف بچائيندي آهي جيڪا سڀ کان گهڻي خطرناڪ آهي. ۽ ائين ڪرڻ جي لاءِ هڪ پروٽين جي خلاف اينٽي باڊي پيدا ڪرڻ ۾ مدد ڪندي آهي جيڪا سي ايس پروٽين آهي. پلازموڊيم هي پروٽين مليريا جي پهرين اسٽيج جي وقت نيڪال ڪندا آهن جڏهن هي جگر جي اندر هوندا آهن ۽ هي پروٽين ان جگر جي خلين ۾ پهچڻ ۾ مدد ڪنديون آهن. هي صرف چاليھ سيڪڙو اثرائتو ان ڪري آهي تہ اها پروٽين جي هڪ خاص قسم کي ٽارگيٽ ڪري سگهي ٿي. جيڪا پيراسائٽ هي استعمال ناهن ڪندا، ان جي خلاف وڌيڪ اثرائتي ناهي.

بيماري جي ان اسٽيج کي ٽارگيٽ ڪرڻ جو مطلب هي آهي تہ هي پيراسائٽ جگر ۾ رهندڙ ناهن، ٿي سگهندا. پوءِ رت ۾ ناهن وڃي سگهندا ۽ مليريا جي بيماري ناهن ڪري سگهندا.

گهڻن ئي سائنسدانن جو خيال آهي تہ ٽارگيٽ ڪرڻ جي لاءِ بهترين پروٽين ناهي. اهي ماڻهو جنن ۾ وري وري مليريا ٿي وڃڻ جي سبب ان جي خلاف اميونٽي پيدا ٿي ويندي آهي، انهن جو مدافعتي نظام ان پروٽين تي حملو ناهي ڪندو. جيڪڏهن اهو صحيح آهي تہ ان جو مطلب هي آهي تہ ڪنهن ڏينهن ان ويڪسين سان گڏ واڌاري ويڪسين تيار ٿيڻ جو امڪان آهي. ٻنهين کي الڳ الڳ ڏيڻ سان ان بيماري جي خلاف تمام سٺي طريقي سان بچاءُ ڪري سگهبو.

پر اڃان ڊاڪٽر اهو استعمال ڪري رهيا آهن جيڪو موجود  آهي. هن وقت مليريا تقريبن هر ٻن منٽن کانپوءِ هڪ ٻار جي موت جو سبب بڻجندو آهي. ۽ هي خوفناڪ لڳڻ وارو عدد پهريان کان وڌيڪ بهتر آهي. الهائي زندگيون حفاظتي قدم جيئن تہ مڇرن کي پري رکڻ وارين شين، مڇرداني ۽ مڇرن جي موسم ۾ ڪيڙا مار دوائن جي استعمال کان بچايون پيون وڃن. ان بيماري جي خلاف هڪ ٻيو هٿيار، ٿي سگهي ٿو الهائي وڌيڪ اثرائتو نہ بہ هجي، گھڻو وڏو فرق وجهي سگهي ٿو.

جيڪڏهن مالاوي، ڪينيا ۽ گهانا ۾ فوتگيون روڪڻ ۾ مدد ٿي تہ مليريا ويڪسين گهڻن ملڪن جي هيلٿ پروگرامز جو مستقل حصو بڻجي سگهي ٿو. ۽ ان جي ڪارآمد هئڻ جا سبب ان کي ايتري فنڊنگ ملي سگهي ٿي تہ تحقيق جي رفتار تيز ڪري سگهجي. ان ٽن ملڪن ۾ پائلٽ پروگرام جي بنياد پورائي 2023 ۾ ٿي سگھي ٿي 

جڏهن تہ هي ويڪسين هر مسئلي جو حل ناهي پر هڪ پير خطرناڪ بيماري جي خلاف هڪ اهم وٿي آهي.